|
Làm thế
nào để nhận biết và ứng phó bước đầu với tổn thương do sự cố bức
xạ? [01/10/2005]
Từ khi bức xạ ion hoá được phát
hiện, những hiểu biết về tác hại của nó ngày càng nhiều. Mặc dù
kỹ thuật an toàn bức xạ đã phát triển đáng kể, tai nạn vẫn có
thể xảy ra và gây tổn thương cho con người. Bài viết dưới đây
nhằm mục đích thông tin cho các thầy thuốc – chủ yếu là các bác
sĩ đa khoa – và các sinh viên y khoa về việc làm thế nào để nhận
biết một tổn thương có thể do bức xạ. Điều quan trọng là phải
lưu ý rằng, tổn thương bức xạ không có các dấu hiệu và triệu
chứng đặc biệt. Tuy nhiên, sự kết hợp một số dấu hiệu và triệu
chứng có thể là đặc trưng của tổn thương bức xạ.
Các nguồn bức xạ đang được sử dụng rộng rãi trong y tế, công
nghiệp, nông nghiệp và nghiên cứu. Chúng có thể bị mất, bị lấy
cắp hoặc vượt ra khỏi sự kiểm soát thích hợp và điều này có thể
dẫn tới những tổn thương cho những người đã tiếp xúc với chúng.
Các tai nạn bức xạ không nhiều.
Thống kê cho thấy rằng trong khoảng thời gian từ 1944 đến 1999
trong 405 tai nạn trên toàn thế giới, khoảng 3000 người đã bị
tổn thương, trong đó 120 người chết (tính cả 28 nạn nhân
Trécnôbưn). Trong một vài năm gần đây số lượng các tai nạn và sự
cố liên quan đến nguồn bức xạ đã gia tăng. Thông thường nạn nhân
của những sự cố như vậy không ý thức được rằng mình có thể đã bị
chiếu xạ. Các hậu quả y tế của những trường hợp này
trước tiên có thể được quan sát bởi các bác sĩ đa khoa (GPs),
bác sĩ da liễu, bác sĩ huyết học, chuyên gia về bệnh truyền
nhiễm và các bác sĩ khác, nhưng việc chẩn đoán có thể
không rõ ràng ngay. Việc thiếu kiến thức về hậu quả chiếu xạ là
một trong những nguyên nhân chính là tại sao nhiều tổn thương
bức xạ không được sớm nhận biết để có thể điều trị hiệu quả
nhất. Do đó, các cơ quan y tế và những người làm công tác y tế
cần được chuẩn bị cho tình huống có thể xảy ra kiểu này.
Các loại chiếu xạ có thể xảy
ra do một sự cố là gì?
Chiếu xạ có thể là
- Chiếu từ ngoài vào cơ thể,
trong trường hợp này có thể chiếu vào toàn cơ thể hoặc giới hạn
vào một phần lớn hoặc nhỏ của cơ thể, hoặc
- Chiếu trong do nhiễm các chất
phóng xạ, bởi ăn uống, hít thở hoặc dính vào những chỗ trầy
xước, vết thương.
Chiếu xạ có thể là cấp tính,
liên tục kéo dài hoặc gián đoạn. Chiếu xạ có thể xảy ra
độc lập, hoặc có thể kết hợp với các tổn thương khác, như chấn
thương, bỏng nhiệt, v.v..
Nhận biết các tổn thương bức
xạ qua những biểu hiện lâm sàng của chúng
Sau khi bị chiếu xạ do tai nạn
ở mức liều cao (high-level accidental exposure to radiation),
các tổn thương tiến triển theo thời gian, theo các giai đoạn
nhất định. Thời gian của từng giai đoạn xảy ra phụ thuộc vào
liều bức xạ. Các liều thấp không gây ra các hiệu ứng có thể quan
sát được.
Một quá trình diễn biến điển
hình sau khi bị chiếu xạ toàn thân từ một nguồn bức xạ
xuyên thâu gồm giai đoạn tiền khởi với các triệu chứng như buồn
nôn, nôn mửa, mệt mỏi và có thể sốt kèm tiêu chảy, tiếp theo là
một thời kỳ ủ bệnh với thời gian khác nhau, đặc trưng bởi các
triệu chứng viêm nhiễm, chảy máu, bệnh dạ dày và ruột. Các vấn
đề trong thời kỳ này là do sự thiếu các tế bào máu, và nếu liều
bức xạ cao hơn, là do mất các tế bào thuộc hệ thống dạ dày –
ruột.
Chiếu xạ cục bộ,
tuỳ thuộc liều chiếu, có thể sinh ra các dấu hiệu và triệu chứng
tại vùng bị chiếu như là ban đỏ, phù nề, bỏng rộp khô và ướt,
tróc vảy, đau đớn, hoại tử hoặc rụng lông. Những tổn thương da
cục bộ tiến triển chậm theo thời gian – thường là hàng tuần hoặc
hàng tháng – có thể trở nên rất đau đớn và khó điều trị bằng các
phương pháp thông thường.
Chiếu xạ một phần cơ thể
dẫn đến một tập hợp các triệu chứng khác nhau như trên đã đề
cập, kiểu và độ trầm trọng phụ thuộc vào liều bức xạ và thể tích
phần cơ thể bị chiếu. Các triệu chứng bổ sung có thể quan hệ với
vùng mô và các cơ quan liên quan.
Thông thường là không có các triệu chứng sớm
liên quan đến nhiễm xạ trừ phi lượng phóng xạ hấp thu vào cơ thể
là rất cao, mà trường hợp này đặc biệt hiếm. Nếu điều này xảy
ra, thường sẽ dễ nhận thấy đối với người liên quan. Do đó, mục
tiêu của tờ rơi này nhằm vào chiếu xạ ngoài từ các nguồn bức xạ.
Các câu hỏi chính đối với
bệnh nhân (khi làm tiền sử bệnh chi tiết với nghi ngờ bị chiếu
xạ) là gì?
- Ông (bà, ...) đã bao giờ nhặt
được hoặc tiếp xúc với một vật bằng kim loại không rõ là gì
chưa? Nếu có thì ở đâu, lúc nào và như thế nào?
- Ông (bà,...) đã bao giờ nhìn
thấy dấu hiệu “có phóng xạ” (chẳng hạn ở trên một bao bì) chưa
?
- Có các triệu chứng tương tự
trong các thành viên gia đình hoặc đồng nghiệp của ông (bà,...)
không?
- Ông (bà,...) có biết làm thế
nào mình bị tổn thương thế này không?
Bác sĩ cần làm gì nếu nghi
ngờ có tổn thương bức xạ?
- Nếu bệnh nhân bị tổn thương
hoặc bệnh tật thông thường, cấp cứu và điều trị như yêu cầu bình
thường. Lưu ý rằng bức xạ không gây ra các triệu chứng sớm đe
dọa đến tính mạng.
- Cần biết là một người bị tổn
thương do bức xạ không đe dọa đến sức khoẻ của bác sĩ.
- Không đụng chạm vào bất kỳ
vật lạ nào thuộc sở hữu của bệnh nhân; di chuyển các bệnh nhân
và nhân viên sang phòng khác cho đến khi chuyên gia an toàn bức
xạ xác định được vật lạ là gì.
- Nếu nghi ngờ có nhiễm bẩn
phóng xạ, cần tránh sự lan rộng của chất phóng xạ bằng cách thực
hiện quy trình cô lập. Liên hệ với cơ quan an toàn bức xạ hoặc
cơ sở dịch vụ để kiểm xạ.
- Thực hiện ngay việc thử máu,
lặp lại 4-6 giờ một lần trong một ngày. Tìm sự sụt giảm số tế
bào bạch huyết (lymphocyte) trong máu nếu việc chiếu xạ vừa xảy
ra. Nếu số tế bào máu trắng và tiểu huyết cầu (platelet) ban đầu
tại cùng thời điểm thấp một cách bất thường, cần xem xét khả
năng đã bị chiếu xạ cách đây 3-4 tuần. Việc thử máu bổ sung hàng
ngày sẽ là cần thiết.
- Thông báo cho cơ quan y tế và
cơ quan quản lý an toàn bức xạ nếu chẩn đoán hoặc nghi ngờ
có tổn thương bức xạ.
Các chẩn đoán khác nhau về
tổn thương bức xạ
Xem xét tổn thương bức xạ với
các chẩn đoán khác nhau nếu bệnh nhân có các biểu hiện sau:
- Tường thuật lại các tình
huống có thể dẫn tới chiếu xạ (ví dụ: đã làm việc với kim loại
phế liệu).
- Buồn nôn và nôn mửa, đặc biệt
là kèm theo ban đỏ, mệt mỏi, tiêu chảy và các triệu chứng khác
không giải thích được bằng các nguyên nhân khác như nhiễm khuẩn
đường ruột, ngộ độc thực phẩm và/hoặc dị ứng thuốc.
- Thương tổn da không do bỏng
nhiệt hoặc hóa chất, hoặc bị côn trùng cắn, hoặc có bệnh sử về
da hoặc dị ứng thuốc, nhưng với sự bong vảy và rụng lông trong
vùng bị chiếu đã xảy ra ban đỏ 2-4 tuần trước.
- Rụng lông hoặc có vấn đề về
máu (như là đốm máu, chảy máu răng hoặc mũi) với một bệnh sử
buồn nôn và nôn mửa 2-4 tuần trước đó.
Một số lời khuyên cho việc ứng
phó
- Cần phải có từ trước các số
điện thoại của cơ quan y tế, cơ quan quản lý an toàn bức xạ và
cơ sở dịch vụ an toàn bức xạ (và cập nhật các số điện thoại
này).
- Tin cậy vào các thông tin
chuyên môn, hường dẫn của cơ quan y tế quốc gia và của cơ quan
quản lý an toàn bức xạ và giúp đỡ ứng dụng các khuyến cáo của
họ.
Nguồn: Tài liệu phổ biến
của Cục Kiểm soát và an toàn bức xạ, hạt nhân |
